Sukaldaritzan, ostalaritzan eta, azken finean, gastronomian terminoak eta esapide zuzenak sortzeko arau batzu errespetatu beharko ditugu gaur egun euskara batuan eta Euskaltzaindiaren araudiaren arabera. Ikus ditzagun berezitasun horietako ezinbestekoak:

1.1 Garrantzitsuena bukaeran:

• Patata tortila.
• Oilasko-zopa.
• Idi-txuleta.

1.2 Adjektiboa non ezarri?

Bere kokapena izenaren ondoren izanen da:

• Orburu beteak.
• Muxila gordinak.
• Indaba gorriak.

1.3 Pisua non?

Beti hasieran azaldu behar du:

• Hiru kilo patata.
• Berrehun gramo urdaiazpiko.
• Kilo t«erdi laranja.

Litro laurdeneko botila.

1.4 Edukiera:

Kasu honetan produktu edo ontzi baten kapazitateari buruz ari gara.

• Bi litro sagardo.
• Litro bat txakolin.
• Hiru litroKO botila.

1.5 Neurria:

Kantitate eta kopuruaz mintzatzen garenean lehendabizi neurria eman beharko dugu eta ondoren produktua edo osagaia.

• Bi dozena arrautza
• Lau botila sagardo
• Pare bat maxuxta

Arau orokor hauek eman eta ikusi ondoren sar gaitezen arestian aipatutako gaztelerazko preposizioekin. Emango ditugun erantzunak edo ondorioak Xabier Kintana, Lapitze, Pello Esnal eta zenbait jatetxe ospetsuen menu eta errezetak begiratu eta aztertu ondorengoak dira. Hori bai, lehen esan bezala, gaurko lege eta arauen arabera moldatuak. Halere, ikusiko ditugun preposizioetan garbi dagoena zera da: euskal deklinabidea dela zuzen erabil behar dugun irizpidea.

1.6 A la/ al

Euskaraz formula hau erabiltzeko hiru bereizketa edo sailkapen egin daitezke:

1 Estiloari dagokionean, gure autoreek edo tradizioak erara edo eraz terminoak erabiliko dituztelarik. Non kasuan ere ager daiteke adibideren batean.

• Almejas a la marinera: Muxinak marinel erara. Muxilak marinel eraz.
• Bacalao a la vizcaina: Makailaoa bizkaitar erara. Makailua bizkaitar eraz.
• Caracoles a la madrileña: Barraskiloak madrildar erara.

Non kasuan ordea,

• Bacalao al pil-pil: Bakailaoa pil-pilean.

2 Plater bat osatzeko orduan osagai edo produktu desberdinez hornitzen dugunean,-z bukaera izango da nagusi.

• Consomé al jerez: Salda Jerezaz.
• Flan al caramelo: Budina karameluaz.
• Pato a la naranja: Ahatea laranjaz.

3 Alderantziz, menu baten eraketan tresneria erabiltzen baldin bada, non kasuan idatziko dugu erabili den tresna.

• Almejas al horno: Almejak labean.
• Besugo a la parrilla: Bixigua arranparrilan.
• Gambas a la plancha: Ganbak plantxan.

1.7 Con

Kasu honetan bi bereizketa besterik ez dugu, -(a)/(e)z eta -(a)(r)ekin atzizkiak.

• Alcachofas con jamón: Horburuak urdaiazpikoarekin.
• Arroz con champiñones: Arroza barrengorriekin.
• Codornices con pochas: Galeperrak indaba zuriekin.
• Bonito con cebolla: Hegaluzea tipulaz.
• Coliflor con bechamel: Azalorea bexamelaz.

Gambas con salsa picante: Ganbak saltsa minaz.

1.8 De

Nola esan edo adierazi "de" euskaraz? Horretarako dugu birritan aipaturiko hain aberatsa den euskal deklinabidea: nongo, zerezko, hitz elkarketa eta noren kasuak erabiliz.

• Alubias de Tolosa: Tolosako indabak.
• Anguilas del Bidasoa: Bidasoako aingirak.
• Batido de naranja: Laranjazko irabiakia.
• Bizcocho de chocolate: Txokolatezko bizkotxoa.
• Bistec de solomillo: Solomotxo-xerra.
• Brazo de gitano: Ijito-besoa.
• Brocheta de cigalas: Zigalen txitxiburdintzia.

Compota de orejones y ciruelas: Okaran eta muxikapasen konpota.

1.9 En

Preposizio hau adierazteko orduan bai Xabier Kintanak eta bai Lapitzek antzeko esapideetan bere barianteak erabiltzen dituzte, non kasuan eta hitz elkarketa.

• Anguila en salsa: Aingira saltsatan.
• Cerezas en almíbar: Gereziak urazukretan.
• Chipirones en su salsa: Txipiroiak beren tintan.
• Txipiroiak beren tintetan.
• Lengua en salsa. Mihia saltsan.
• Queso en lonchas: Gazta-xerrak.

1.10 Formula luzeagoak

Adibide xume hauek ikusi ostean abia gaitezen orain `formula« luzeagoxeak ikustera, hau da, ahalik eta errazen irakurri eta esateko moduko plater-izenak osatu nahi izan ditugu. Horretarako, sintaxiari arreta berezia eskaini nahi izan diogu. Alde batetik plateren izenetan sarriagotan azaltzen diren eta euskaratzerakoan arazorik handienak ematen dituzten hiru lotura-hitzen ("al"/"a a la", "con", "de") azterketa bat egin eta horiei ahalik eta soluziorik egokiena bilatzen saiatu gara. Zera ikusiki dugu: lehenago komentatu ditugun preposizioak barra-barra azalduko zaizkigula nahasirik baina esaldi bakoitzaren egitura, euskal deklinabidearen arabera edo eraginez, ia ez dela ezer aldatzen.

• Alcachofas de Tudela con chirlas: Tuterako orburuak txirlekin.
• Cremas fritas con salsa de frambuesa: Krema frigituak magurdi saltsaz.
• Foie fresco de Las Landas con espárragos verdes: Landetako foie freskoa zaintzuri berdez.
• Merluza a la romana con pimientos rojos asados: Legatza Erroma erara piper gorri erreekin.
• Mollejas de cordero con pimientos verdes: Bildots bigunkiak piper berdeekin.
• Pastel de chocolate con crema de menta: Txokolate pastela menda kremaz.

Baina, bestalde, hitzordena zaintzen ere saiatu gara eta zuzen iruditu zaigu "Euskara kartara ! Deba Garaiko jatetxe gida"-n (1) proposatzen duten soluzioa: "Izen nagusi baten inguruan osagarri mordoska bat biltzen direnean, izen nagusia kate sintagmatikoaren aurrera ekarri izan dugu askotan, esan ere sarritan horixe bakarrik esaten baita":

• Ensalada de bacalao ahumado con pimientos de piquillo: Entsalada, bakailao ketu eta pikillo piperrezkoa eta ez Bakailao ketu eta pikillo piperrezko entsalada.
• Revuelto de jamón jabugo con espárragos: Nahaskia, jabugo urdaiazpiko eta esparragoena eta ez Jabugo urdaiazpiko eta esparragoen nahaskia.

1.11 Hitz elkartuen osaera eta idazkera

Azkenik, iruzkintxo bat Hitz elkartuen osaera eta idazkera-ri buruz, beste modura esanda, zer gertatzen den hitz konposatu eta hainbeste arazo dakartzan marratxoarekin.

Maiz gertatzen da kontzeptu, gogamen, tresna edo jarduera berriak adierazi beharra. Horretarako, bide egokia du euskarak hitz-elkarketa. Arreta handiz aztertu izan du Euskaltzaindiak esparru hau baina ikusi ahal izan denez erabakitako gomendio-arau horiek ez dute behar adina argibide eskaintzen eta nekez betetzen dira. Hori dela eta, ikus ditzagun, labur-labur, zeintzu diren irizpide nagusiak eta aplika diezaiogun modu zuzenean ostalaritza arloari.

Baliabide indartsua da hitz-elkarketa, gaztelerazko hainbat hitzarte euskaraz eroso eta labur azaltzeko. Erdal izen-konplementazio askoren ordaina, esate baterako, horrela ematen da gure hizkuntzan:

1. Chuleta de buey: Idi-txuleta.
2. Cogote de merluza: Legatz-kokota.
3. Sopa de ajo: Baratxuri-zopa.
4. Bikoiztapen indargarriak ere marrarekin idaztekoak diren hitz elkartuen sailean sartu beha dira:
5. Anchoas rebozadas: Antxoak pla-pla eginak.
6. Bacalao al pil-pil: Bakailaoa pil-pilean.
7. Eta azkenik, gazi-geza modukoak ere marratxoaz: Cerdo agridulce: Txerriki gazi-gozoa.

PLAZAOLA Estepan eta beste zenbait, "Euskara kartara! Deba Garaiko jatetze gida". l g. Debagune, 1997, 138 or.